Aurora varadiense: le autoritates romanian rumpe le muro de un convento monumental in Oradea-Nagyvárad

A cinque horas in le matino del 27me de maio 2026 occurreva in le citate west-romanian Oradea/Nagyvárad, vicin al frontiera hungare-ruman, que le autoritates del poter romanian – le executor e le responsabile municipal del eviction - rumpeva inexpectatemente le muro de plure seculos de etate, faciente un brecha in le edificio monumental del convento del prepositura premonstratense. Illes penetrava per fortia, postea illes injungeva le abbate a evacuar le locales, illes comenciava le eviction del abbate Anzelm, i. e. FEJES Rudolf.

Le autoritates municipal romanian dubita le continuitate juridic quasi millenari del communitate catholic-premonstratense hungarophone per medios administrative e judicial. Secundo le organisation create pro le defensa del convento le eventos viola gravemente le libertate religiose, le autonomia ecclesiastic e le derectos del proprietate. Le confiscation del ecclesia viola equalmente le lege romanian e le derectos del UE.

"Le presentia del ordine premonstratense in Nagyvárad/Oradea i a plus que novem seculos retro. Le abbatia non es solmente un centro religiose, ma plena tamben un rolo de fundar scholas e organisar communitates, e forma un parte integrante del patrimonio cultural hungare. Il es inacceptabile que on tenta render un institution de tal importantia impossibile per un processo de execution, un intimation de octo dies e un eviction planate con le fortia del gendarmeria" – dice un communicato.

Le situation actual

Le ecclesia iconic del gente hungarophone varadiense ha 300 annos de etate, ma ora on non mesmo pote tener missas in illo adequatemente, proque mesmo le sacristia ha essite occupate e claudite per serratura pendente, isolante lo del resto del ecclesia, assi il non plus ha electricitate, aqua, ni lavatorio. Il non es irrelevante que per isto le practicar del religion ha essite facite plus difficile in lingua hungare, dum in parve villages hungare de Transsilvania, reformate o catholic le rumanos construe enorme ecclesias orthodoxe con cupolas in forma de bulbos, ubi le numero de rumanos e assi le proportion de fideles orthodoxe es basse.

A causa del constructiones in curso in le loco, on time que le ecclesia del seculo XVIII poterea collaber. Previemente un schola hungare functionava juxta le ecclesia, le qual era expropriate plus antea e es nominate actualmente como “Collegio National Mihai Eminescu”. In le vicinitate le municipalitate ha construite ja un garage subterranee, e ora illes vole expropriar le ecclesia a transverso del sacristia. Le objectivo es le evacuation del edificio. Le municipalitate de Oradea/Nagyvárad vole expropriar le ecclesia con pretexto a “renovation”, totevia isto es contradicite per le facto que recentemente illes rumpeva mesme le muro del convento.

Le negotio immobiliari comenciava ja in le tempore quando le actual prime ministro (interimari) romanian Ilie Bolojan era burgomaestro de Nagyvárad/Oradea. Su recente position como prime ministro poterea explicar le silentio e le passivitate del representantes de interesses minoritari hungare in Romania e los del governamentos de Hungaria in iste caso. Inter le prominentes hungare de Romania solmente TŐKÉS László (74), episcopo reformate de Transsilvania defende (como persona private) le abbate catholic. Como analogia, in 1989 le revolution romanian in Temesvár/Timișoara e le subversion del dictatura de Ceaușescu comenciava justo equalmente per su proprie caso de eviction, post le qual Tőkés deveniva un figura iconic del revolution democratic romanian.

In le resistentia de massa e catena human de april e maio, de Hungaria solmente TOROCZKAI László, le presidente del partito radical-national Mi Hazánk, e plus tarde alsi alicun membros del partito e le representante del partito del Parlamento Europee BORVENDÉG Zsuzsanna era presente. Iste ultime portava le question del eviction de abbate Anzelm al nivello mesmo international in su intervention in le Parlamento Europee.

Antecedentes directe

Initialmente le eviction de Rudolf Fejes – abbate Anzelm – era fixate per fortia del gendarmeria pro le 23 de februario 2026, lo que on totevia succedeva impedir, proque centos de personas se alineava ante le ecclesia pro defender le patre.

Postea le 14 de april, ante le novem del matino – in le momento le plus "sacre" del "sancte" missa, precisemente durante le "sancte" communion – le gendarmes ruman intrudeva scandalosemente con armas e sin base legal a in le Ecclesia del Matre Dolorose de Oradea/Nagyvárad, un del ultime bastiones hungare del citate. Ben que illes se retirava ancora alora, post le fin del missa illes faceva un nove tentativa: rumpente le porta del latere del sacristia illes tentava entrar de detra. Iste attacco era initialmente repellite con successo per le abbate e le fideles presente, formante un catena human, sed finalmente le fortia public e le executor succedeva penetrar in le sacristia e in le edificio ligate al ecclesia, assi le ardente disputa juridic continuava intra le edificio. Ille die le convento e le residentia prelatal ha essite occupate, e on prendeva per fortia un inventario del vestimentos liturgic (casulas) e del calice, del mobiles, etc., in le sacristia, le quales non mesmo es proprietate del stato, sinon del ecclesia.

Ma gratias al resistentia personal e physic del fideles, in plus de TŐKÉS László e de TOROCZKAI László, le sacrificio demonstrate durante le vexation de quasi octo horas non era in van: on succedeva obtener al minus que le monacho hungare non debeva abandonar le convento immediatemente, ma recipeva un moratorio de trenta dies.

Post que iste periodo se ha expirate, le 14 de maio 2026, a causa del presentia repetite e del resistentia del fideles hungare de Nagyvárad/Oradea e de Tőkés e Toroczkai le executores non osava venir; totevia illes osava in le aurora del 27 de maio, quando illes rumpeva le muro del convento.

Que duceva a isto?

Le complexo de edificios de Oradea/Nagyvárad pertineva originalmente completemente al ordine catholic premonstratense; le ordine monastic pertine al Prepositura Premonstratense de Váradhegyfok/Promontorio, que durante 900 annos ha exercite activitates spiritual e educative in ille region de (alora) Hungaria.

Totevia, como consequentia del dictato de pace in Trianon, post 1920 Nagyvárad/Oradea era annexate a Romania. In le annos 1930 occurreva transformationes in le registro de proprietate e in le derectos de possession del parte del autoritates ruman que le ordine premonstratense considera hodie illegal. In ille tempore on essayava transferer le ancian proprietates ecclesiastic de plus in plus al dominio del stato ruman, cessante le derecto de proprietate exclusive del prepositura premonstratense.

In 1940, Transsilvania del Nord, e con illo Nagyvárad (Oradea) retornava a Hungaria. Alora le stato de proprietate anterior era restablite sur le base del legislation hungare, e le ordine era registrate de novo como proprietario del complexo de edificios. Le ordine se refere hodie a iste continuitate juridic.

Ma Oradea (Nagyvárad) de novo ha essite annexate a Romania in 1947, post le occupation militari sovietic-ruman de 1944. Post que le communismo deveniva le systema de poter del stato, in Romania le proprietates e ecclesias era completemente secularisate in 1948, lo que ni le ordine premonstratense hungarophone, ni le actual autoritate ruman recognosce como juridicamente continue o valide.

Nonobstante que post 1989 le restitution del benes ecclesiastic comenciava in Romania, le processo avantia extrememente lentemente e, in multe casos es complicate per processos judicial e de execution, como in iste caso specific.

****************************************************************************

Ecce, vos poteva leger le historia. 

 

Le rumanos post lor regno continue de 1944 in iste region west-romanian impone sempre plus lor "cultura" balkanic in vice del cultura centro-europee preexistente in le citate [ia] Varadino* e su ambiente.

On pote spectar le video super le evenimento, quando le gendarmes ruman discute con le abbate e altere representantes durante que le muro es ja rumpite. Alicun interlinguistas ama cercar simile o quasi identic parolas de interlingua e le rumano e testar alteres, in qual grado illes comprende le rumano secundo interlingua. Ora io adde ironicamente: vamos, que vos ascolta: ora io comprende de iste video p. ex. [ro] “autoritățile locale” = [ia] “le autoritates local”, etc. Superbe, nonne?

Alicun interlingua-istas non comprende e demanda de tempore a tempore, proque le rumano non es includite a in le linguas-fontes o de controlo de interlingua... Esque vermente isto es le plus importante question del "communitate" interlinguista durante que un tal scandalo occurreva in Romania?! Vergonia a vos!

 

*Le fontes historic describe Nagyvárad/Oradea con le nomine latin Varadinus, de isto directemente pote venir un forma Varadino in interlingua, que es appoiate per le nomine italian del citate Gran Varadino. Anque secundo le fontes latin varadiensis io creava le adjectivo "varadiense" in interlingua, i. e. "de Várad". Anque in le nomine Promontorio de Váradhegyfok io considerava le historic forma latin Promontorium, del qual veniva le forma ruman Promontoriu, assi Promontorio in interlingua.

Corvos va mundar nostre stratas?

Le startup svedese nominate “Corvid Cleaning”, cuje fundator es Christian Günther-Hanssen utilisa le intelligentia e le capacitate de apprender del corvidos pro meliorar le munditia public. Le base del methodo es le “conditionamento operante”: le aves apprende que si illos pone un puncto de cigarretta jectate via o parve immunditias in un machina automatic special, illos recipe in cambio immediatemente un “recompensa” (pro exemplo un nuce. Le machina es equipate con un sensor que recognosce le residuos introducite e distribue le mangiar automaticamente.) Le corvidos es capace de recognoscer le relationes de causa e effecto e le patronos pro obtener le recompensa.

 

Le initiativa non es actualmente un systema introducite a nivello national, ma un ”projecto pilota” que era presentate como forma experimental in le urbe svedese Södertälje. Le objectivo primari del projecto es le demonstration e le testage del technologia in un ambiente urban.

Esque tu controla plure vices si tu claudeva vermente le porta?

Quando alcuno ha ja partite de casa, e postea subitemente retorna pro vider si ille ha vermente claudite le porta, multe personas pensa immediatemente que se tracta de un persona excessivemente anxie o distracte. Totevia, le psychologia approcha iste phenomeno de un maniera multo plus nuanciate. Post le verification repetite, de facto, se trova modos de functionamento human multo fundamental – e solmente in certe casos illo pote indicar un ver problema psychic.

 

Le functionamento del cerebro que cerca securitate

Un del cargas le plus importante del cerebro human es recognoscer e evitar le periculos. Iste mechanismo functiona in nos: le cerebro verifica continuemente si toto es secur in nostre ambiente.

Si, per exemplo, on sorti trans le porta, le cerebro face rapidemente un "inventario": si on ha extinguite le estufa, si on ha claudite le aqua, si on ha serrate le porta. Un breve verification in tal momentos es un reaction completemente natural. Tal comportamento es simplemente un modo de reducer le incertitude.

Secundo le psychologos, iste typo de verification es de facto le systema de securitate del cerebro, lo que adjuta prevenir le problemas.

 

Quando le verification deveni un ritual reassecurante

Totevia, il occurre que le tranquillitate non dura multo. Le persona ha ja partite, ma le pensamento surge de novo: "Esque io ha claudite le porta con securitate?" In tal caso, ille retorna, verifica, e le anxietate diminue immediatemente.

Iste phenomeno es cognoscite in psychologia como “reinfortiamento negative”. Post le verification, le tension dispare, dunque le cerebro "apprende" que iste comportamento es un modo efficace de reducer le anxietate. Assi, le proxime vice, illo selige de novo le mesme solution.

Si isto occurre solmente occasionalmente, il non ha motivo de preoccupation. Illo occurre a multe personas, specialmente in periodos de stress o fatiga.

 

Le contexto del verification compulsive

Le situation deveni plus complexe quando le verification deveni repetitive, de un character quasi ritual. Il occurre que alcuno non examina le porta un o duo vices, ma cinque o dece vices. Le psychologia nomina isto comportamento de verification compulsive.

In tal caso, frequentemente appare le si-nominate pensamentos obsessive. Istos es pensamentos o timores recurrente – per exemplo, le timor que un furto occurre – que provoca anxietate. Le verification deveni alora un acto compulsive: un comportamento que temporarimente diminue le tension interne.

Iste patrono es un del symptomas le plus cognoscite del si-nominate disordine obsessive-compulsive (OCD). Ma il es importante accentuar: le verification occasional in se mesme non significa que alcuno vive con tal disordine.

 

Le rolo del senso de responsabilitate excessive

Secundo le recercas, post le verification compulsive frequentemente se trova un patrono de pensamento specific. Le persona concernite senti sovente un responsabilitate excessive pro le periculos possibile. Ille pensa que si ille non verifica le situation con bastante precision, alcun grave consequentia poterea occurrer – e pro isto ille serea responsabile.

Iste modo de pensar intensifica le incertitude fortemente. Le verification assi non deveni un simple habitude, ma un typo de un ritual de securitate.

 

Quando tote isto pote esser ancora considerate normal?

Secundo le psychologos, il vale le pena distinguer inter le prudentia quotidian e le comportamento compulsive. Le majoritate del personas reguarda a vices le porta, o controla le cocina ante de partir. Isto es completemente natural.

Le expertos parla generalmente de un problema si le verification:

- se repete multo frequentemente,

- prende un tempore significante,

- causa forte anxietate,

- o impedi le vita quotidian.

In tal caso, il vale le pena consultar un specialista, proque le tractamento psychologic adequate – per exemplo, le therapia cognitive-comportamental – pote adjutar multo.

 

Le rolo del cerebro in le fundo

Le recercas del neuroscientia indica que in le developpamento de comportamentos compulsive, le functionamento de certe retes cerebral pote anque jocar un rolo. Specialmente le activitate del areas responsabile pro le prisa de decisiones e le detection de errores – pro exemplo, le cortice prefrontal – pote esser differente in le personas concernite.

In plus, le functionamento del neurotransmissor nominate serotonina pote anque esser ligate al symptomas compulsive, dunque in certe casos un tractamento medicamentose pote anque esser considerate.

 

Proque precisemente le porta es le objecto de verification le plus commun?

Curiosemente, in differente culturas del mundo, le mesme cosas appare le plus frequentemente in le comportamento del verification: le porta, le serratura, le cocina o le valvula de gas. Tote istos es ligate a situationes que pote representar un periculo real si nos non los gere correctemente.

Le cerebro es dunque particularmente sensibile a iste riscos, e activa plus facilemente le "verification de securitate".

 

Summario

Si vos retorna a vices pro verificar si vos ha claudite le porta, isto es un comportamento completemente natural. Le cerebro simplemente essaya reducer le incertitude e assecurar le securitate.

Si totevia le verification deveni repetitive, de character compulsive, e causa un anxietate significante, alora un processo psychologic plus profunde – pro exemplo, le maladia obsessive-compulsive – poterea esser in le fundo. In tal caso un specialista pote adjutar restablir le equilibrio interne.

Autor: “PTA”, i. e. “Palmi Renáta”. Fonte: Egészségkalauz.hu

Le miraculo del lingua hungare

 

kirúg = ille dimitte

kirúgja = ille le dimitte

kirúgta = ille le dimitteva

kirúgatta = ille faceva alicuno dimitter le

kirúgattatta = ille ingagiava alicuno a facer alicuno altere dimitter le

kirúgattattatta = ille motivava alicuno a ingagiar alicuno altere a fin de facer alicuno tertie dimitter le

 

Que es isto? Un catena de morphemas (radices de parolas con elementos construente parolas) hungare e le traductiones o plus tosto: explicationes interlingual.

A saper: le hungaro es un lingua agglutinante, dunque in vice de prepositiones le modification del significatos del radices (parolas-nucleos) intacte occurre per affixos como suffixos, prefixos, etc.

Ecce un exemplo amusante, que multe affaires pote esser exprimite per postfixos in le hungaro addite al verbo ‘kirúg’ (que es plus tosto colloquial, non appare in papiros official) in le procession de 

[en] to fire [de] kündigen, entlassen.

In le dictionarios de interlingua io trovava equivalentes como

dimitter / congedar / dar congedo / dar foras de un posto / dar ordine de retirar se / licentiar. 

Io adde mi proprie constructiones logic, derivate de altere parolas de interlingua: 

‘disoccupar’ e ‘disemplear’, 

ma forsan nulle parolas de istos ha le nuance de slang, que le version hungare ‘kirúg’ appare representar. 

(‘Kirúg’ esserea in le stilo official ‘elbocsát’, que ha le mesme nuance como “dimitter”, “congedar”.) 

In le hungaro a causa de iste systema agglutinante non mesmo le pronomines personal e le subjecto debe esser mentionate, proque le formas agglutinate del parolas indica tote istos.

Kirúg = Ille/illa dimitte (congeda, licentia)

 – ci le subjecto e le objecto non es mentionate, proque del forma del verbo il es evidente, que le action es facite per alicuno in singular, tertie persona. Le objecto grammatic anque non es mentionate, proque in iste conjugation appellate “intransitive” le objecto non es importante, non es accentuate. 

In comparation in le conjugation transitive le desinentia ja indica, que le action es dirigite verso un certe persona:

kirúgja = ille le congeda.

Si nos prende le forma passate in relation transitive, le forma es “kirúgta” = ille/illa le/la dimitteva.

Mesmo si nos adde le causativo, le resultato essera:

kirúgatta = ille le faceva dimitter le, illa la faceva dimitter la, etc.

Post adder iste postfixo - at - indicante le causativo sempre al construction previe le resultato essera constructiones pronunciate assatis rhythmic – ma tote illos ha senso.

Forsan le quarte caso - kirúgattattatta = ille motivava alicuno a ingagiar alicuno altere a fin de facer alicuno tertie dimitter le - non appare in le parlar quotidian hungare, si non explicationes simile, como in le traductiones (explicationes) interlingual, ma su possibilitate theoretic existe secundo le functionamento del lingua.

Io debe adder tamben, que le “traductiones” interlingual son solo approximative, ma a causa del systema linguistic de esperanto inclinate al agglutination le traductiones in esperanto son plus simple e plus comprensibile e illos coincide plus con lo que le versiones original hungare exprime:

kirúgta: li maldungis lin

kirúgatta: li maldungigis lin

kirúgattatta: li maldungigigis lin.

 

Totevia le parola-nucleo dung- non es assatis international in se. Les pote comprender lo qui ha apprendite le significato de iste parola intra esperanto. Illo veni del german dungen, ma illo es archaic mesmo in le germano mesme, probabilemente nemo lo usa in vice de beschäftigen e altere parolas. 

De novo cosmonauta hungare in le spatio

 

 

Iste creation photographic augura le tempore, quando cosmonautas hungare coce gulash sur un planeta estranie... :-D

Tibor KAPU es le 2nde cosmonauta de Hungaria. Le 1me es Bertalan FARKAS, qui sojornava in le spatio in 1980. Kapu participava justo recentemente in un mission spatial international. Ille deveniva lanceate le 25 de junio 2025, se connecteva al Station Spatial International le sequente die e retornava sur le Terra le 15 de julio 2025. (Le capsula cadeva a in le Oceano Pacific, proxime a San Diego.)

Le mission es considerate un successo, su equipa passava 18 dies in orbita, habente exequite plus de 60 experimentos scientific. Durante su mission Kapu exequeva experimentos scientific e biologic in gravitate basse, se focalisante sur technologias innovative, medicina spatial, e observationes ambiental. Su contribution fortifica le position de Hungaria in le campo del exploration spatial e inspira nove generationes de scientistas e ingenieros in su patria.

Comprender e voler comprender

Io videva iste nova in un programma televisive. Io essayava trovar le fonte del information in internet, ma in van. Pro isto io mesme summarisa ora lo que le moderatrice diceva.

🇷🇺 🇹🇷 🇺🇦 Le 16 de maio, venerdi tote le mundo prestava attention a Turchia, ubi le duo lateres militar Russia e Ukraina faceva negotiationes le prime vice facie-a-facie, immediatemente, sin intermediario. Ora io concentra al relationes linguistic del negotiationes: le linguas russe e ukrainian son linguas multo proxime le un al altere e io crede, mutualmente comprensibile. Le negotiationes occurreva in le lingua russe, totevia le ukrainianos – ben que le majoritate de illes parla le russo, mesmo como lingua materne – apportava un utensile a traducer e lo poneva sur le tabula pro symbolisar, que – secundo illes – le lingua ukrainian es "multo differente del russo" e que illes non comprende le russo, le un non comprende le altere. O io me demanda, voleva illes symbolisar solo in senso figurate, non linguistic, que le duo lateres non se intercomprende...?

 

Nomines familial slave in formas feminin ora permittite in Germania

Reforma ab le 1me de maio 2025: in Germania le nomines de familia del minoritate sorabe ab ora pote apparer anque in formas feminin

Femina o homine? Isto pote esser recognoscite in le caso del sorabos/vendos traditionalmente per le nomine de familia, al minus non-officialmente. Officialmente, solmente le variantes masculin esseva permittite. Isto cambia ab ora. E ora il ha etiam plure possibilitates pro infantes.

Le feminas sorabe e vende pote ab immediatemente portar le formas feminin de lor cognomines. Iste formas debe esser approbate e pote etiam apparer officialmente in le carta de identitate. Isto es parte del reforma del derecto de nomines, que ha entrate in vigor le 1me de maio 2025.

Usque ora, nulle formas de nomines specific al sexo esseva permittite pro feminas e pro infantes. "Per consequente, multe feminas sorabe/vende poteva usar lor feminin nomine de familia solmente in privato e debeva portar un altere nomine officialmente," dice le Ministerio de Brandenburg pro Scientia, Recerca e Cultura in un communicato.

Le regulationes previe esseva considerate como antiquate. Pro isto, le Parlamento Federal (Bundestag) ha decidite le cambiamentos al derecto de nomines in april 2024.

Maritate o non maritate?

Secundo le tradition sorabe, le nomine de familia de feminas es extendite per un certe termination, que exactemente depende del stato civil. Le terminationes -ojc o -ic es usate pro feminas non maritate, -owa o -ina pro feminas maritate.

Per exemplo, Senioretta Noack (Nowak) in sorabo es kněžna Nowakojć , Seniora Schuster (Šejć) es kněni Šejćowa. Le nomine de familia Lobeda deveni Lobeźić pro le filia non maritate e Lobeźina pro le matre.

Como "Fräulein" (senioretta) es antiquate in germano, il ha etiam in sorabo ora le tendentia de non plus indicar le stato matrimonial. Assi, feminas pote etiam dicer que illas vole nominar se -owa, non importa si maritate o non.

Secundo le Ministerio de Cultura, etiam pro infantes un nomine de familia pote ora esser seligite que es adaptate al sexo.

Pro exemplo, si Senior Końcak e Seniora Smoła se maritava, le filia poterea nominar se Końcakojć. Quando le filia deveni major de etate, illa pote etiam decider ipse, "si illa vole continuar con le nomine pro feminas non maritate o cambiar a un forma pro feminas maritate," informa le ministerio.

"Parte essential del identitate"

Le representante de Brandenburg pro affaires del sorabos/vendos, le Secretario de Stato pro Scientia e Cultura Tobias Dünow (SPD) es contente que le "membros del populo sorabe/vende ora finalmente pote decider autonomemente qual nomine de matrimonio, nomine de familia o nomine de nascentia illes vole portar etiam officialmente," assi illo sta in le communicato del ministerio.

Le proprie nomine es un parte essential del proprie identitate.

"Le reforma del derecto de nomines es un successo de totes qui se ingagia cata die pro le interesses sorabe/vende," dice Dünow.

Regulas plus flexibile pro pares e infantes

Ultra le nove possibilitates pro nomines sorabe/vende, le derecto de nomines deveni etiam plus flexibile e liberal in general. Il ha ora plus possibilitates con nomines duple. In le futuro, ambe conjuges pote portar un nomine duple. Etiam infantes pote reciper un nomine duple - mesmo si lor genitores non porta un e independentemente si le genitores es maritate o non.

Fonte: https://www.rbb24.de

Traducite per https://claude.ai, redigite e corrigite per Péter Kovács

 

In comparation, de alicun tempore  in Slovachia il es ja permittite pro feminas, qui non vole haber lor nomines familial con le desinentia -ová, obligatori usque alora, que illas lo omitte officialmente. Isto pote occurrer a feminas de origine hungare in Slovachia, si illas vole usar p. ex. Nagy in vice de Nagyová anque officialmente.